Kaltxì! Yani Na’vi halkının diliyle “Merhaba”! Tahmin ettiğiniz gibi bu yazı, büyük bir ustanın büyük düşleri ile ilgili… Evet, genelde James Cameron imzalı filmler, sadece sinema tarihinin sınırlarını teknolojik devrimlerle zorlamakla kalmaz, aynı zamanda izleyicinin bambaşka bir dünyaya yolculuk etmesini de sağlar. Büyük ustanın şimdilik son filmi olan ve “Avatar” serisinin üçüncü halkası olarak öne çıkan “Avatar: Fire and Ash” (Avatar: Ateş ve Kül, 2025) ile yine etkileyici bir yolculuğa çıkıyoruz. Pandora’nın kapıları bu kez çok daha karanlık ve vahşi bir coğrafyaya açılıyor. Hayatta kalma mücadelesinin en sert dışavurumuna şahit olduğumuz bu filmde Cameron, bizleri yine “gördüğümüzün ötesini” hissetmeye davet ediyor.

İstanbul’dan Pandora’ya Uzanan Köprü

Eleştiriye geçmeden önce “Avatar“ın arkasındaki dehaya yakından bakma şansı bulduğumuz özel bir duraktan mutlaka bahsetmemiz gerekiyor. Zira İstanbul Sinema Müzesi’nde 28 Şubat 2026 tarihine kadar ziyaretçilerle buluşacak olan “James Cameron’ın Sanatı” sergisi, yönetmenin sinematografik dehasını, saplantılı tutkusunu ve iflah olmaz hayalperestliğini gözler önüne seriyor. Müzedeki nadide parçalar, kostümler ve aksesuarlar, Pandora’nın sadece dijital bir illüzyon değil; yıllar süren hayal gücü ve çalışmanın bir ürünü olduğunu kanıtlıyor. İstanbul’un kalbinde yer alan bu sergiyi deneyimlemek, James Cameron’ın yarattığı bu evrenin neden bu denli kalıcı olduğunu bir kez daha anlamamızı sağlıyor.

Elementlerin Dansı: Toprak, Su ve Ateş

James Cameron, Alpha Centauri Sistemi’nin derinliklerinde, insanlığın evine yakın ama bir o kadar da uzak bir hayal kuruyor: Pandora! Na’vi halkının “Eywa’eveng” yani “Eywa’nın Çocuğu” olarak andığı bu yaşanabilir ötegezegen uydusu, bildiğiniz gibi seri boyunca doğayı sadece sömürülecek bir kaynak olarak gören “modern insan” ile doğayı ruhani bir bütünlük içinde kucaklayan Na’vi halkı arasındaki derin uçuruma tanık olmamızı sağlıyordu. Serinin üçüncü filminde de değişen bir şey yok, yine bu çatışmaya en yakından şahit oluyoruz.

Cameron’ın destanı, aslında doğanın temel taşları üzerine inşa edilmiş tematik bir üçleme yapısı sunuyor. “Avatar” (2009) isimli ilk filmde, Pandora’nın gizemli ormanlarına konuk olmuş, ağaçların birbirine bağlı kökleriyle birlikte yaşam ağacını keşfetmiş ve toprak elementiyle tanışmıştık. İkinci film “Avatar: The Way of Water” (Avatar: Suyun Yolu, 2022), bize su elementinin akışkanlığının yanında derinliğini ve iyileştirici gücünü göstermişti. Serinin üçüncü halkası olan “Avatar: Fire and Ash” ise odağını yıkıcı ve dönüştürücü gücüyle ateş elementine çeviriyor. Bu sıralama, görsel bir değişimin ötesine geçerek, sanki karakterlerimizin duygusal anlamdaki olgunlaşma süreçlerine dair izler de barındırıyor.

Görkemli Bir Dünyanın Zayıf Hikâyesi

İlk filmin gösterime girdiği 2009 yılından bu yana tam 16 yıl geçmiş durumda. Bu 16 yıllık süreçte sadece sinema tarihinde değil, dünya tarihinde de birçok şey değişti; bu kısa gibi gözüken zaman diliminde pek çok şeye bakışımız evrildi. “Avatar” ilk çıktığında bizi sarsan ve derinden etkileyen o şok edici görsellik, bugünün dünyasında artık o kadar mucizevi gelmiyor olabilir. Zira günümüzde dünyanın en beceriksiz insanları bile birkaç satır komut yazarak yapay zekâ ile etkileyici görseller ve videolar üretebiliyor. Böyle bir dünyada, yıllarca ilmek ilmek işlenmiş olan “Avatar”ın insanlara ne kadar etkileyici gelebileceği büyük bir soru işaretiydi. Ancak James Cameron, karşımıza bizi daha ilk dakikasından itibaren avucunun içine alan, adeta Pandora’da yaşayan bir canlıymışız gibi bizi evrenin içine çeken muazzam bir görsellik çıkarmayı yine başarmış. Evet, her şeye rağmen bu görsellik bizi şaşırtacak kadar güçlü ve bizi gündüz düşlerine daldıracak kadar çarpıcı! Ama yılın belki de en çok beklenen filmi olan “Avatar: Fire and Ash”, beklentileri ne derece karşıladı, işte bu son derece tartışmaya açık bir konu.

Görsellikte herhangi bir sorun yok ama söz konusu hikâye olduğunda işler biraz karışıyor! Aslında “Avatar” ilk çıktığı andan itibaren hep benzer eleştirilere maruz kalmıştı diyebiliriz. O dönem Oscar’a aday olan ancak James Cameron’ın eski eşi Kathryn Bigelow’un yönettiği, klişelerle bezeli bir propaganda filmi olan “The Hurt Locker” (Ölümcül Tuzak, 2008) filmine ödülü kaptıran “Avatar” prestij anlamında büyük bir darbe almıştı. O günden beri şu soru, akıllardan hiç silinmedi: Böylesine görkemli bir dünya inşa etmeyi başaran bir yönetmen, bu kadar basit ve tanıdık bir hikâyeyi sunmaktan hiç mi çekinmiyordu? “Avatar” aslında bir anlamda Amerika kıtasını fetheden ve Kızılderilileri yok eden sömürgecilerin hikâyesinin bilim-kurgu ambalajlı haliydi. Pandora’nın o hem güzel hem de ürkütücü yaratıkları olan Na’vi halkının ruhani dünyası, doğayla bir kural çerçevesinde uyum içinde yaşamaları, avcı kimlikleri ve hatta fiziksel görünümleri, hiç şüphe yok ki Kızılderilileri anımsatıyordu. Nihayetinde biz bu şatafatlı dünyanın ortasında, topraklarını istilacı insanlardan korumaya çalışan yerlilerin hikâyesine şöyle bir göz atmakla yetiniyorduk. Bu noktada ne derinlemesine bir karakter analizi görmek ne de dünyanın yeterince tanıtıldığından bahsetmek mümkündü. 2009 yapımı ilk film bize daha çok görkemli bir aksiyon dokusu ve görsel şölen sunmakla ilgileniyordu.

Pandora’nın Ateşle İmtihanı

Ama tüm eleştirilere rağmen insanlar bu dünyadan etkilenmişlerdi. Çünkü o zamana kadar beyaz perdede bu denli gerçekçi bir hayal dünyasının inşasına şahit olmamıştık. Aradan geçen uzun yılların ve bir yılan hikâyesine dönen yapım sürecinin sonunda “Avatar: The Way of Water” vizyona girdiğinde heyecan büyüktü. Peki, sonuç ne oldu? Görsellik çıtası yükselmişti, James Cameron’ın yüksek hayal gücü bu dünyayı bir şekilde çekici kılıyordu ama elimizde yine derinlikten yoksun bir senaryo vardı. Bu durum, üçüncü filmde de pek farklı değil! Film yine etkileyici bir görsellik sunarken hikâye yapısı itibariyle de ikinci filme oldukça benziyor. Bu kez de yeni bir kabileyle karşılaşıyoruz: Kül Kabilesi. Fakat yeni bir hikâye anlatılmıyor. Filmde yine çoğunlukla insanlarla Na’vilerin savaşını izliyoruz. Film, insanoğlunun acımasızlığı ve doğa katliamı üzerine bir ayna görevi görmesi bakımından başarılı mesajlar içerse de bu hikâye bir süre sonra “aynı şeyleri tekrar izliyormuşuz” hissi yaratarak sıkıcılaşabiliyor. Her filmde ağza bir parmak bal çalmak şeklinde sunulan yenilikler ise artık yeterli gelmiyor. “Avatar: Fire and Ash” filminde karşımıza çıkan “Rüzgâr Tacirleri” gibi yeni unsurlar ise dünyaya dair sadece ufak ve hızlı geçiştirilen dokunuşlar olarak kalıyor. Pandora gezegeni hâlâ gizemli bir kutu gibi duruyor ama biz bu gizemden çok aksiyona odaklanıyoruz.

Serinin üçüncü filminde karşımıza çıkan Kül Kabilesi, sadece gaddarlıklarıyla bize yansıtılıyor. Bu kabilenin geçmişi ve motivasyonları, kabile liderinin bir konuşma sırasında ağzından dökülen birkaç yetersiz cümleyle geçiştiriliyor. Güce bu denli tapmaları, insanlarla anlaşma yapacak kadar gözü dönmüş olmaları ve Pandora’nın genel barışçıl yapısına bu kadar zıt olmaları pek de başarılı bir şekilde temellendirilmiyor. Evet, film kendi dünyasını yok eden insanların başka bir gezegeni de aynı şekilde kuruttuğunu çok güzel eleştiriyor. Ancak insanlar olmasa bile Kül Kabilesi’nin onlardan aşağı kalır yanı olmadığını bu filmde görüyoruz. Bu vahşetin sadece “kötü bir liderin peşinden sürüklenme” olarak gösterilmesi tatmin edici değil. Çorak topraklarda, küllerin savrulduğu çadırlarda bedeviler gibi yaşayan bu halkın daha iyi tanıtılması gerekirdi diye düşünüyorum.

Karakterlerdeki Dengesizlik ve Mitolojik Referanslar

Eski filmlerden miras kalan karakterlerin bu filmdeki dengesiz tavırları da hikâyenin gidişatı olumsuz etkiliyor. Özellikle Albay Quaritch karakterinin bir Na’vi olarak yaşamaya mecbur kalması ve bu bedendeki tuhaf rahatlığı ile Jake Sully takıntısı, hikâyenin en zayıf taraflarından biri. Na’vilerden nefret eden bir adamın, o bedende yaşamasıyla ilgili hiçbir içsel çatışma yaşamaması, hatta bir Na’vi kadınına âşık olup onların giyim kuşamını tamamen benimsemesi, karakterin özünü unutması gibi geçişler maalesef pek iyi yansıtılmamış. Serinin başından beri adeta dinamo görevi gören bu karakterin zayıf işlenişi, genel hikâyenin de temellendirilmesini engelliyor. Ayrıca filmin dönüm noktalarında sürekli olarak “Deus ex machina” yöntemine başvurulması anlatıya fazlasıyla zarar veriyor. Karakterlerin en zor anlarda mucizevi bir şekilde kurtulması, insanların Na’vileri neredeyse yok edeceği büyük savaşta bile karşımıza çıkıyor ve bu durum hikâyenin inandırıcılığını ister istemez zedeliyor. Öte yandan Jake’in artık kusursuz bir kahraman gibi değil de başkalarının yardımına muhtaç, kusurları olan bir lider olarak yansıtılması ise filmin en gerçekçi ayrıntılarından biri oluyor.

Filmin mitolojik altyapısına baktığımızda, farklı kutsal kitaplardan ve inanışlardan emareler görmek mümkün. “Avatar” isminin kökenindeki Hindu mitolojisinden tutun da “Toruk Makto” efsanesinin vadedilmiş bir peygamber imajını çağrıştırmasına kadar pek çok sembolden bahsedebiliriz. Özellikle panteist bir bakış açısı olsa da tabiat ana Eywa’nın bir “tek tanrı” figürü gibi yarı insan bir Na’vi ile iletişim kurması bu dini motifleri güçlendiriyor. Filmdeki en vurucu sahnelerden biri olan Jake’in evladı gibi gördüğü Spider karakterini tüm Pandora gezegenin kurtuluşu için kurban etme kararı, Hz. İbrahim ve Hz. İsmail kıssasını doğrudan akla getiriyor. Bu anlamda Cameron’ın dünyasını yaratırken kadim mitolojilerden yoğun şekilde esinlendiğini söyleyebiliriz.

Bir Kurtarıcının Doğuşu mu?

Serinin devamına dair en önemli işaretler, “seçilmiş insan” diyebileceğimiz Spider karakteri üzerinden veriliyor. Spider’ın doğayla bütünleşmesi ve Pandora’nın havasını soluyabiliyor hale gelmesi, sonraki filmler için farklı bir hikâye dinamizminin habercisi gibi duruyor. Kötü bir babadan doğup iyi bir babanın yanında yetişen Spider, aslında hikâyedeki en derinlikli ve en iyi işlenmiş karakter olabilir. Ancak ne yazık ki senaryo bazı yerlerde Spider’ı çok ön plana çıkarırken bazı yerlerde anlamsızca geri planda bırakıyor; bu da karakterin konumlandırılmasında bir kararsızlık olduğunu gösteriyor. Yine de tamamen yapay bir dünya içinde bir insan karakterin bu denli entegre olması, izlediğimiz dünyayı daha gerçekçi kılıyor.

Uzun lafın kısası “Avatar: Fire and Ash”, uzun süresine rağmen seyir keyfi yüksek bir film. Ancak hikâyeyi göz ardı ettiğiniz sürece bu keyif baki kalıyor. “Avatar” serisi bize bu gezegenin bilinmezliklerine dair daha fazla derinlik sunmak ve sadece görselliğe sırtını dayamaktan vazgeçmek zorunda. Zira etkileyici görsellik hâlâ albenili gelse de böyle giderse serinin eski ihtişamını kaybedeceği gün gibi aşikâr.