Tarihin en tartışmalı figürlerinden biri olan ve büyük askeri dehasının yanında acımasızlığı ile de nam salan Emir Timur’u, belki de ilk kez bu denli büyük bütçeli bir yapımda izleme şansına sahip oluyoruz. Yönetmen koltuğunda Jacob Schwarz’ın oturduğu “Rise of the Conqueror” (Timur: Bir Fatih’in Yükselişi, 2026), izleyiciyi Timur’un tüm dünyayı titreten devasa bir imparatora dönüşmeden önceki yıllarına, yükselişinin ilk sancılı adımlarına götürüyor. Senaryosunu yönetmen Jacob Schwarz, Timur’u canlandıran Christian Mortensen ve Matthew Greene üçlüsünün yazdığı film, bilindik epik savaş anlatılarından sıyrılmaya çalışarak “Aksak Timur”un hem fiziksel zorluklarla mücadelesini hem de parçalanmış boyları bir çatı altında toplama tutkusunu aynı potada eritiyor.

Sıfırdan Zirveye Yükseliş

Hiç şüphesiz tarihte bizi en çok etkileyen anlatılar, sıfırdan başlayıp zirveye tırmanan liderlerin hikâyeleridir. Mesela Ridley Scott’ın yönettiği “Napoleon” (2023), Fransa’nın kalbinde sıradan bir topçu subayıyken Avrupa’ya korku salan bir imparatora dönüşen Napolyon Bonapart’ın (1769-1821) hırslarla dolu yaşamını beyaz perdeye taşımıştır. Öte yandan Asya’nın uçsuz buçaksız bozkırlarına baktığımızda, Cengiz Han’ın (1162-1227) unutulmaz hikâyesiyle karşılaşırız. Sergei Bodrov imzalı “Mongol” (2007) filmi, bu efsanevi liderin kölelikten kurtulup dünyanın çeyreğini fetheden bir hükümdara dönüşme sürecini epik bir dille anlatır.

Bu noktada mutlaka Emir Timur’un ismini de anmamız gerekiyor. Timur (1336-1405), Barlas aşiretinden gelen sıradan bir soyluyken babasının ölümü ile adeta yurtsuz bir adama dönüşmüştür. Ama daha sonra azmi ve askeri dehasıyla Hindistan’dan Anadolu’ya uzanan devasa bir imparatorluk kurmuştur. Her ne kadar bizim tarih anlatımızda, 1402 Ankara Savaşı’nda Yıldırım Bayezid’i mağlup edip esir almasıyla bir “fetret devri” travması olarak anılsa da, onun bir savaş dahisi olduğu gerçeği yadsınamaz. Sinemada bugüne kadar hak ettiği yeri bulamayan bu lider, nihayet “Rise of the Conqueror” filmiyle köken hikâyesine odaklanan bir yapımın baş kahramanı olarak karşımıza çıkıyor.

Bozkırın Tozlu Yollarında

Hikâye bizi bir yandan Timur’un dış düşman olan Moğollarla mücadelesine sürüklerken diğer yandan da içerideki taht kavgasının odağındaki kayınbiraderi Hüseyin ile olan çekişmesinin tanığı yapıyor. Ve bunu yaparken Timur’un yükselişinin ilk evrelerini merkezine alarak aslında mantıklı bir karar veriyor. Zira Timur’un devletini kurduktan sonraki icraatlarını, askeri zaferlerini, bilimsel ve sanatsal atılımlarını tek bir filme sığdırmak imkansız! Bu noktada film, üslup ve yapı olarak en büyük “akrabalık bağını” “Mongol” (2007) filmiyle kuruyor desek yeridir. Aslında bunda çok şaşırtıcı bir şey yok. Zira Timur’un hayatı çok saygı duyduğu Cengiz Han’ın hayatı ile büyük paralellikler gösteriyor. Timur, tıpkı selefi gibi yerleşik bir tahtın varisi değilken üstelik yurtsuz bir adam olarak bozkırda hayatta kalmaya çalışırken stratejik zekası ile yükselip dönemin bilinen dünyasında neredeyse mutlak hakimiyet kuran bir imparatora dönüşüyor. 

Ancak film, bu yükseliş evresini anlatırken ne yazık ki baş kahramanına yeterince özen göstermiyor. Timur’un çocukluğuna dair hiçbir sahne görmüyoruz; geçmişine dair bilgiler sadece birkaç diyalog üzerinden bize sunuluyor. Timur; kişiliği zaten oturmuş, saraya damat olmuş, silah ve at kullanmakta mahir bir figür olarak karşımıza çıkıyor. Bu da onun “sıfırdan var olma” sancısını hissetmemizi neredeyse imkansız bir hale getiriyor.

Karakter İnşasındaki Boşluklar

Senaryonun karakter gelişimi konusunda bazı kolaycılıklara kaçması, özellikle Timur’un belirli kalıplar üzerinden anlatılmaya çalışılması filmin en büyük problemlerinden biri olarak kendini gösteriyor. Etrafındaki insanlar onu bir lider olarak görmek isterken o sürekli bu sorumluluğu reddeden ve karısıyla basit bir hayat sürmeyi arzulayan “naif” bir adam gibi resmediliyor. Timur’un önüne sunulan fırsatları sürekli bir ergen edasıyla reddeden tavrı, bir süre sonra inandırıcı gelmediği gibi sıkıcı da gelerek izleyicinin onun peşinden gitme motivasyonunu zayıflatıyor. Üstelik tarihi gerçekler, Timur’un hiç de öyle yumuşak mizaçlı bir lider olmadığını kanıtlar nitelikte. Bunun için İsfahan’da kesik kellelerden kuleler yaptığını ya da Ankara Savaşı öncesinde Sivas’ı aldıktan sonra binlerce insanı diri diri gömdüğünü hatırlamak, yeterlidir diye düşünüyorum. 

Evet, film bize derinlikli bir karakter portresi çizmekte zorlanıyor ama aynı zamanda inandırıcı olmayı da başaramıyor. Bununla birlikte bu özensiz işçilik yan karakterlerde de kendini hissettiriyor. Timur’un en zorlu yıllarındaki yol arkadaşı olan eşi Olcay Terken Hatun, filmde maalesef sadece hikâyeyi bir üst aşamaya taşımakla görevli bir araç olarak konumlandırılıyor. Baş düşman konumundaki Çağatay Hanı İlyas Hoca ise “saf kötülük”ü temsil etmekten öteye gidemeyen yüzeysel bir antagonist olarak kalıyor. Olcay’ın kardeşi Hüseyin, daha güçlü bir çatışma unsuru olma potansiyeli taşırken harcanmış bir fırsat olarak akıllara kazınıyor. Filmin elindeki bu güçlü arketipleri derinleştirememesi, hikâyenin duygusal ağırlığını kaçınılmaz olarak zedeliyor. Timur’a yeniden hayat veren Christian Mortensen’a gelecek olursak; kariyerindeki bu ilk büyük sınavda fiziksel olarak karaktere yakışsa da rolün ağırlığını taşımakta fazlasıyla zorlanıyor.

Asya’ya Batılı Dokunuşlar

Filmin en ilgi çekici yanlarından biri, halkın “cadı” dediği şifacı Banu ve onun kalesinde toplanan dışlanmış insanlar topluluğudur. Ayağından yaralandığı için “Aksak” lakabıyla anılan Timur’un iyileşme sürecine dair bu kurgusal dokunuş, hikâyeye farklı bir soluk getiriyor. İlginç bir şekilde Mim Kemal Öke’nin “Engel: Bir Emir Timur Hikâyesi” isimli kitabında da Timur’un iyileşmesini, kendilerini toplumdan izole eden Bacıyan-ı Türkistan isimli kadınlardan oluşan küçük bir topluluğun önderi olan Umay Ana sağlıyor. Fakat film bu kurguyu zenginleştiren çok farklı bir dokunuş daha yapıyor. Özellikle Banu’nun yanında gördüğümüz İskoç karakter James, Orta Asya’nın ortasında şaşırtıcı bir detay olarak duruyor. Bu karakterin vaktiyle William Wallace (1270-1305) ile omuz omuza savaşmış, adaleti arayan bir savaşçı olarak betimlenmesi ve Timur’a sakat haliyle kılıç kullanmayı öğretmesi, senaryoya farklı bir tat katıyor.

Mel Gibson‘ın yönettiği “Braveheart” (Cesur Yürek, 1995) filmine de göz kırpan bu William Wallace referansı, her ne kadar hikâyeye dinamizm katsa da İskoç karakterin filmde gözükmesi ile yok olması neredeyse bir oluyor diyebiliriz. Bu yüzden de hikâyenin gidişatına pek fazla bir katkısı olmuyor. Senaristler, karakterleri iyi fikirlerle filme dahil etseler de onları zenginleştirmeyi ve olay örgüsüne organik bir şekilde bağlamayı tam anlamıyla başaramıyorlar.

Timur’un Dehası ve Semerkand’ın İhtişamı

Teknik açıdan film, görsel dünyasıyla izleyiciyi avucunun içine almayı başarıyor. Semerkand’ın etkileyici mimarisinin kuş bakışı açılarla sunulması, görkemli sarayların ve etkileyici kostümlerin tasarımı sanat yönetimindeki başarıyı kanıtlıyor. Ancak aynı başarıyı savaş sahnelerinde görmek çok zor. Yönetmen Jacob Schwarz, Timur’un bireysel yeteneklerini sergilediği küçük çarpışmalarda başarılı olsa da büyük ölçekli savaşlarda sönük kalıyor. Filmde gerçek anlamda gördüğümüz tek savaş, aynı zamanda Timur’un belki de yenildiği tek savaş olan “Çamur Savaşı” (1365) sahnesi, etkileyici bir şekilde başlasa da bir “oldubitti” hissiyatı yaratarak nihayete eriyor. Öte yandan Timur’un görkemli imparatorluk dönemine çok hızlı bir geçişle geçtiğimizin de altını çizmemiz gerekiyor. Film süresinin tamamını Timur’un kendi yolunu bulmak için ettiği mücadeleye ayırdığı için Timur’un Emir Timur olduktan sonraki hayatına dair doğrun düzgün bir şey görmüyoruz. Birkaç yazı ve kostüm değişimiyle veda edilmesi, tıpkı başlangıcı gibi filmin sonunun da aceleye getirildiğini gösteriyor.

Yine de detaylardaki özen takdire şayan. Mesela Çinlilerden öğrenilen barutlu silahların kullanımı gibi detaylar anlatıya derinlik katıyor. Timur’un iç dünyasını simgeleyen bozkırın ortasına saplanmış yanan kılıç gibi görüler, filmin mistik atmosferini güçlendiren unsurlar olarak öne çıkıyor. Bununla birlikte film, Timur’un bir Müslüman olduğunu da unutmuyor ama onun Müslüman kimliğini vurgularken sadece tek başına namaz kılarken göstermekle yetiniyor. Bu durum, hayata sirayet eden derinlikli bir manevi boyuttan ziyade yüzeysel bir gösterim olarak kalıyor. 

Sonuç olarak “Rise of the Conqueror”, “Mongol” (2007) filmine fazlasıyla özenen ancak ne onun kadar güçlü bir karakter gelişimi ne de onun kadar görkemli savaş sahneleri sunabilen bir yapım oluyor. Sanat yönetimi, kostüm tasarımı ve mekan inşasıyla gösterişli bir atmosfer inşa edip tarihsel gerçekliği sinema dünyasıyla başarıyla harmanlasa da karakterlerini derinleştiremeyen ve savaş ruhunu perdeye yansıtmayı beceremeyen bir “deneme” olarak kalıyor. Timur’un dehasını ve Semerkand’ın ihtişamını daha iyi görmek ise ne yazık ki başka bir maceraya kalıyor…